२३ हजार बालकांचे पहिल्यांदाच शाळेत कोमल पाऊल... शिक्षण व्यवस्थेसमोरील नवी जबाबदारी
२३ हजार बालकांचे पहिल्यांदाच शाळेत कोमल पाऊल... शिक्षण व्यवस्थेसमोरील नवी जबाबदारी
नवीन शैक्षणिक वर्षाची चाहूल लागली की शाळांच्या परिसरात एक वेगळेच उत्साहाचे वातावरण निर्माण होते. नवीन गणवेश, दप्तर, पुस्तके, पाण्याच्या बाटल्या, चिमुकल्यांच्या चेहऱ्यावरचे कुतूहल आणि पालकांच्या डोळ्यांतील आशा या सगळ्या गोष्टी नव्या शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात अधिक अर्थपूर्ण बनवतात. यंदाच्या शैक्षणिक वर्षात जिल्ह्यातील तब्बल २३ हजार बालकांचे पहिल्यांदाच शाळेत कोमल पाऊल पडणार असल्याची माहिती समोर आली आहे. अंगणवाडीतून शाळेच्या दारात प्रवेश करणाऱ्या या बालकांसाठी हा केवळ शिक्षणाचा आरंभ नसून त्यांच्या आयुष्याला दिशा देणारा महत्त्वाचा टप्पा आहे. त्यामुळे या प्रवेशोत्सवाकडे केवळ आकडेवारी म्हणून न पाहता भविष्यातील समाजघडणीची मोठी संधी म्हणून पाहण्याची गरज आहे.
पहिली इयत्ता हा मुलांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. घर आणि अंगणवाडीच्या मर्यादित विश्वातून बाहेर पडून मुले पहिल्यांदा औपचारिक शिक्षण व्यवस्थेचा भाग बनतात. शिस्त, समूहात राहणे, शिक्षकांशी संवाद, अक्षरओळख, मैत्री आणि सामाजिक मूल्ये यांचा पाया याच काळात रचला जातो. त्यामुळे पहिल्या दिवसाचा अनुभव मुलांच्या मनावर दीर्घकाळ परिणाम करणारा असतो. शाळेची भीती न वाटता तिथे आपलेपणा वाटणे, शिक्षण ही आनंदाची प्रक्रिया आहे अशी भावना निर्माण होणे, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
आजही ग्रामीण भागातील अनेक पालकांसाठी शिक्षण ही गरिबीतून बाहेर पडण्याची एकमेव आशा आहे. शेतीवर अवलंबून असलेले, मजुरी करणारे किंवा आर्थिक अडचणींशी झुंजणारे पालक आपल्या मुलांनी शिकून मोठे व्हावे, चांगल्या नोकरीत जावे आणि कुटुंबाचे जीवनमान उंचवावे, अशी स्वप्ने पाहत असतात. त्यामुळे पहिल्या प्रवेशाचा हा सोहळा त्या पालकांसाठी भावनिक आणि आशादायी क्षण ठरतो. मात्र या स्वप्नांना वास्तवात उतरविण्याची जबाबदारी शिक्षण व्यवस्थेवर असते.
राज्यातील जिल्हा परिषद शाळांबाबत गेल्या काही वर्षांत अनेक आव्हाने उभी राहिली आहेत. खासगी शाळांकडे वाढता कल, इंग्रजी माध्यमाचे आकर्षण, स्थलांतरित मजुरांची समस्या आणि घटणारी विद्यार्थी संख्या यामुळे अनेक शाळा अडचणीत सापडल्या होत्या. अशा परिस्थितीत पुन्हा एकदा मोठ्या संख्येने विद्यार्थी जिल्हा परिषद शाळांकडे वळत असतील, तर तो शिक्षण व्यवस्थेवरील विश्वासाचा पुनर्जन्म मानावा लागेल. मात्र हा विश्वास टिकविण्यासाठी दर्जेदार शिक्षण देणे ही अपरिहार्य अट आहे.
बालकांच्या प्रवेशासोबतच शाळांची भौतिक तयारी कितपत झाली आहे, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. वर्गखोल्या स्वच्छ आहेत का, विद्यार्थ्यांसाठी पुरेशी बाके उपलब्ध आहेत का, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था आहे का, मुला-मुलींसाठी स्वतंत्र व स्वच्छ शौचालये आहेत का, खेळण्यासाठी सुरक्षित परिसर आहे का, याकडे गांभीर्याने पाहण्याची आवश्यकता आहे. अनेकदा प्रवेशोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो; पण त्यानंतर मूलभूत सुविधांकडे दुर्लक्ष होते. अशा परिस्थितीत मुलांचा शाळेतील उत्साह कमी होऊ शकतो.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० नुसार प्राथमिक शिक्षणात खेळातून शिकण्यावर भर देण्यात आला आहे. पहिली-दुसरीतील विद्यार्थ्यांना पाठांतराच्या ओझ्याखाली दाबण्याऐवजी त्यांच्या नैसर्गिक जिज्ञासेला वाव देणारी शिक्षणपद्धती आवश्यक आहे. गोष्टी, चित्रे, गाणी, खेळ, प्रयोग आणि संवाद यांच्या माध्यमातून शिकविले गेले तर मुलांमध्ये शिकण्याची आवड निर्माण होते. शिक्षकांची भूमिकाही येथे अत्यंत महत्त्वाची ठरते. शिक्षक हा केवळ अध्यापन करणारा कर्मचारी नसून विद्यार्थ्यांचा मार्गदर्शक, मित्र आणि प्रेरणास्रोत असतो.
याचबरोबर मुलांच्या भावनिक आरोग्याचाही विचार होणे गरजेचे आहे. पहिल्यांदाच घरापासून दूर राहण्याची भीती, आई-वडिलांपासून काही तास दूर राहण्याचा अनुभव अनेक मुलांसाठी नवीन असतो. त्यामुळे शिक्षकांनी संयमाने, प्रेमाने आणि संवेदनशीलतेने मुलांना शाळेत रुळविणे आवश्यक आहे. प्रत्येक मूल वेगळे असते; त्याची शिकण्याची गती, आवडीनिवडी आणि व्यक्त होण्याची पद्धत भिन्न असते. या विविधतेचा आदर करणारी शिक्षणसंस्कृती विकसित झाली पाहिजे.
शिक्षणाच्या गुणवत्तेबरोबरच विद्यार्थ्यांच्या नियमित उपस्थितीचाही प्रश्न महत्त्वाचा आहे. अनेकदा स्थलांतर, आर्थिक अडचणी, पालकांचे अशिक्षितपण किंवा सामाजिक परिस्थितीमुळे मुलांचे शिक्षण अर्धवट राहते. विशेषतः ग्रामीण आणि वंचित घटकांतील विद्यार्थ्यांच्या गळतीचे प्रमाण कमी करण्यासाठी ग्रामपंचायत, शाळा व्यवस्थापन समित्या, शिक्षक आणि पालक यांनी संयुक्तपणे प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक मुलगा-मुलगी शाळेत टिकली पाहिजे, ही सामूहिक जबाबदारी मानली पाहिजे.
डिजिटल युगात शिक्षणाची व्याप्तीही बदलली आहे. आजची मुले उद्याच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता, तंत्रज्ञान आणि जागतिक स्पर्धेच्या युगात प्रवेश करणार आहेत. त्यामुळे त्यांना केवळ पाठ्यपुस्तकापुरते मर्यादित शिक्षण न देता संवाद कौशल्य, सर्जनशीलता, समस्या सोडविण्याची क्षमता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि नैतिक मूल्ये यांचाही विकास घडविणे गरजेचे आहे. प्राथमिक शिक्षणात घातलेला पाया जितका मजबूत असेल, तितकी भविष्यातील पिढी सक्षम आणि आत्मविश्वासपूर्ण बनेल.
पालकांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. मुलांना शाळेत पाठविणे ही जबाबदारी पूर्ण झाली असे मानून चालणार नाही. मुलांच्या अभ्यासाची चौकशी करणे, शिक्षकांशी संवाद ठेवणे, मुलांना प्रोत्साहन देणे, त्यांच्यावर अवाजवी अपेक्षांचे ओझे न टाकणे आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेत सहभागी होणे आवश्यक आहे. मुलांचे पहिले शिक्षक पालकच असतात. घर आणि शाळा यांच्यातील समन्वय जितका चांगला असेल, तितके मुलांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक सक्षमपणे घडेल.
आज शिक्षण क्षेत्रात अनेक सकारात्मक बदल घडत असले तरी अजूनही शिक्षकांची रिक्त पदे, बहुवर्गीय अध्यापन, अपुरी साधनसामग्री आणि प्रशासकीय कामांचा ताण यांसारख्या समस्या कायम आहेत. या समस्या दूर केल्याशिवाय दर्जेदार शिक्षणाचे उद्दिष्ट पूर्ण होणार नाही. शिक्षण हा खर्च नसून भविष्यातील गुंतवणूक आहे, ही मानसिकता शासन आणि समाजाने स्वीकारली पाहिजे.
२३ हजार चिमुकल्या पावलांनी शाळेच्या उंबरठ्यावर प्रवेश करणे ही केवळ वार्षिक प्रशासकीय प्रक्रिया नाही. या प्रत्येक बालकात एक डॉक्टर, अभियंता, शिक्षक, शास्त्रज्ञ, कलाकार, शेतकरी, उद्योजक किंवा समाजसेवक दडलेला आहे. या मुलांच्या डोळ्यांतील स्वप्ने जपण्याची जबाबदारी संपूर्ण समाजाची आहे. त्यांना सुरक्षित, आनंददायी आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचे वातावरण उपलब्ध करून देणे हे आपले कर्तव्य आहे.
नवीन शैक्षणिक वर्षाच्या प्रारंभी या कोवळ्या पावलांचे स्वागत करताना आपण एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे—आज शाळेच्या दारातून आत प्रवेश करणारी ही मुलेच उद्याच्या भारताचे भविष्य घडविणार आहेत. त्यांच्या हातात केवळ पुस्तके नसतील, तर देशाच्या प्रगतीची धुरा असेल. त्यामुळे प्रवेशोत्सवाचा उत्साह केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित न ठेवता वर्षभर शिक्षणाच्या गुणवत्तेसाठी सातत्याने प्रयत्न करण्याची गरज आहे. कारण शिक्षण हे केवळ अक्षरओळख नाही; ते माणूस घडविण्याची, समाज घडविण्याची आणि राष्ट्र उज्ज्वल करण्याची सर्वात प्रभावी प्रक्रिया आहे. २३ हजार कोमल पावलांचे हे स्वागत करताना आपण त्यांच्यासाठी आशेचा, संधीचा आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा नवा मार्ग प्रशस्त करण्याचा निर्धार केला पाहिजे.
