अंधश्रद्धेविरुद्ध संघर्ष ते समाजपरिवर्तन; मारुती बनसोडे यांची प्रेरणादायी वाटचाल....!
समाजपरिवर्तनाची प्रक्रिया ही एका दिवसात घडणारी घटना नसते. त्यासाठी सातत्य, धैर्य, लोकांमध्ये मिसळण्याची वृत्ती, संघर्षाची तयारी आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे समाजाविषयीची प्रामाणिक बांधिलकी आवश्यक असते. महाराष्ट्राच्या सामाजिक सुधारणेच्या इतिहासात महात्मा ज्योतिराव फुले, सावित्रीबाई फुले, छत्रपती शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, गाडगेबाबा आणि डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांसारख्या विचारवंतांनी परिवर्तनाचा जो दीप प्रज्वलित केला, त्याच परंपरेत मराठवाड्यातील धाराशिव जिल्ह्यात कार्यरत असलेले सामाजिक कार्यकर्ते मारुती बनसोडे यांनी आपल्या कामातून समाजजीवनात महत्त्वपूर्ण बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला आहे.
सामाजिक कार्याची खरी ओळख ही पुरस्कारांमध्ये नसते, तर समाजातील दुर्बल घटकांच्या जीवनात घडलेल्या सकारात्मक बदलांमध्ये असते. मारुती बनसोडे यांच्या कार्याचा विचार केला तर ही बाब प्रकर्षाने जाणवते. त्यांनी केवळ एखाद्या प्रश्नावर आंदोलन करून थांबण्याचा मार्ग स्वीकारला नाही, तर त्या समस्येच्या मुळाशी जाऊन संबंधित व्यक्तींचे पुनर्वसन, शिक्षण, जनजागृती आणि स्वावलंबन यांवर भर दिला. त्यामुळे त्यांच्या कार्याला टिकाऊ सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप प्राप्त झाले.
मराठवाडा हा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा लाभलेला प्रदेश असला, तरी अंधश्रद्धा, बुवाबाजी, जादूटोणा आणि अनिष्ट प्रथांचे जाळे येथे खोलवर रुजलेले होते. अनेकदा भीती, अज्ञान आणि परंपरेच्या नावाखाली सामान्य माणसांचे आर्थिक, मानसिक आणि सामाजिक शोषण होत असे. अशा परिस्थितीत अंधश्रद्धेविरुद्ध बोलणेही धाडसाचे मानले जात होते. या पार्श्वभूमीवर १९९०-९१ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मशताब्दी वर्षानिमित्त मारुती बनसोडे यांनी १०१ व्याख्यानांचा संकल्प केला आणि प्रत्यक्षात ११७ व्याख्याने देत समाजप्रबोधनाचा वसा जपला. डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांच्या सहवासात महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीत पूर्णवेळ कार्यकर्ते म्हणून तब्बल दहा वर्षे काम करत त्यांनी गावोगावी विज्ञाननिष्ठ विचार पोहोचवले.
हे काम सोपे नव्हते. अंधश्रद्धेला विरोध करणाऱ्यांना अनेकदा सामाजिक बहिष्कार, विरोध, धमक्या आणि अपमान सहन करावा लागतो. मात्र विज्ञाननिष्ठ विचारांचा प्रसार करताना त्यांनी संघर्षापेक्षा संवादाचा मार्ग स्वीकारला. सत्यनारायण पूजेऐवजी विज्ञाननिष्ठ कार्यक्रम, प्रयोग आणि चर्चांद्वारे लोकांना विचार करायला शिकवले. परिणामी धाराशिव-लातूर परिसरात अंधश्रद्धेविरुद्ध आवाज उठवण्याचे धैर्य अनेकांना मिळाले. जादूटोणा, बुवाबाजी आणि अंधविश्वासांबाबत प्रश्न विचारण्याची मानसिकता निर्माण झाली. हा बदल आकड्यांमध्ये मोजता येत नसला, तरी तो समाजाच्या विचारविश्वात घडलेली महत्त्वपूर्ण क्रांती होती.
मारुती बनसोडे यांच्या कार्यातील सर्वांत उल्लेखनीय अध्याय म्हणजे पोतराज प्रथा निर्मूलन. धार्मिक श्रद्धेच्या नावाखाली लहान मुलांना देवाला अर्पण करून त्यांचे बालपण हिरावून घेणारी ही प्रथा अनेक वर्षे अस्तित्वात होती. "खंडोबाचे वारू" म्हणून मुलांना आयुष्यभरासाठी एका विशिष्ट चौकटीत अडकवले जात असे. शिक्षण, स्वाभिमान आणि स्वतंत्र आयुष्याचा अधिकार त्यांच्यापासून हिरावला जात होता.
विशेष म्हणजे मारुती बनसोडे स्वतः लहानपणी या व्यवस्थेचा भाग होते. त्यांनी "वारू" म्हणून अनुभवलेले जीवन आणि शिक्षणामुळे मिळालेली मुक्ती यामुळेच त्यांना या प्रश्नाची तीव्रता अधिक जवळून समजली. ४ ऑगस्ट १९९६ रोजी तुळजापूर येथे मराठवाडा पातळीवरील पोतराज प्रथा निर्मूलन निर्धार परिषद आयोजित करण्यात आली. या माध्यमातून १५२ बाल पोतराजांचे मतपरिवर्तन करून त्यांचे केस कापण्यात आले आणि त्यांना या प्रथेतून मुक्त करण्यात आले. एवढ्यावरच हे कार्य थांबले नाही. त्यांच्या शिक्षणाची, पुनर्वसनाची आणि सामाजिक पुनर्स्थापनेची जबाबदारीही स्वीकारण्यात आली.
समाजसुधारणेच्या चळवळींवर अनेकदा केवळ प्रतीकात्मकतेचा आरोप केला जातो. मात्र पोतराज प्रथा निर्मूलनाच्या कामात पुनर्वसनाला दिलेले महत्त्व हे त्या आरोपाला उत्तर देणारे ठरते. आज तुळजापूर परिसरात ही प्रथा जवळपास संपुष्टात आली आहे. मुलांना देवाच्या नावाखाली अर्पण करण्याऐवजी शिक्षण देण्याचा विचार बळकट झाला आहे. एका व्यक्तीच्या वैयक्तिक संघर्षाने हजारो कुटुंबांच्या विचारांना दिशा दिली, ही बाब समाजपरिवर्तनाच्या इतिहासात नोंद घेण्यासारखी आहे.
आजच्या काळात व्यसनाधीनता ही समाजासमोरील मोठी समस्या बनली आहे. दारू, तंबाखू, गुटखा आणि इतर व्यसनांमुळे कुटुंबे उद्ध्वस्त होत आहेत. आर्थिक हानीबरोबरच आरोग्य, कौटुंबिक संबंध आणि सामाजिक स्थैर्यावरही त्याचे गंभीर परिणाम होत आहेत. अशा परिस्थितीत व्यसनमुक्ती ही केवळ आरोग्याची नव्हे, तर सामाजिक विकासाची चळवळ ठरते.
नशाबंदी मंडळ महाराष्ट्र राज्याचे धाराशिव जिल्हा संघटक म्हणून मारुती बनसोडे यांनी गावपातळीवर व्यसनमुक्ती शिबिरे, जनजागृती मोहीम, युवकांचे समुपदेशन आणि दारूबंदीविषयी संवाद यावर भर दिला. व्यसनाधीन व्यक्तीला गुन्हेगार न मानता त्याला आधार आणि मार्गदर्शनाची गरज असते, ही भूमिका त्यांनी घेतली. त्यामुळे अनेक युवकांनी व्यसन सोडून शेती, व्यवसाय आणि कुटुंबाकडे नव्याने पाहण्यास सुरुवात केली.
या कार्याची दखल घेत १८ मार्च २०२६ रोजी शासनाने त्यांना राज्यस्तरीय व्यसनमुक्ती सेवा पुरस्काराने गौरविले. धाराशिव जिल्ह्यातून या पुरस्कारासाठी निवड होणे ही केवळ वैयक्तिक उपलब्धी नसून ग्रामीण भागात सातत्याने केलेल्या सामाजिक कामाची अधिकृत पोचपावती मानावी लागेल.
महिला आणि बालकांचे प्रश्न हे कोणत्याही समाजाच्या विकासाचे मोजमाप ठरतात. आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक अडचणींमध्ये अडकलेल्या महिलांना स्वावलंबी करण्यासाठी महिला बचत गटांची निर्मिती करण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला. विधवा, परित्यक्ता आणि एकल महिलांना आधार देण्याचे काम केले. महिलांचे सक्षमीकरण केवळ घोषणांमधून होत नाही, तर आर्थिक स्वावलंबनातून होते, हा विचार त्यांच्या कार्यातून दिसून येतो.
तुळजापूर तालुका बाल संरक्षण समितीचे सदस्य म्हणून संकटग्रस्त बालकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. बालविवाह रोखणे, शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या मुलांना मुख्य प्रवाहात आणणे आणि बाल पोतराजांच्या पुनर्वसनासाठी काम करणे या उपक्रमांमुळे अनेक मुलांचे भविष्य बदलले. शेकडो महिलांना आत्मविश्वास आणि उत्पन्नाचे साधन मिळाले, तर अनेक बालकांचे शिक्षण पुन्हा सुरू झाले. ही कामे समाजाच्या भविष्यातील गुंतवणूक म्हणून पाहावी लागतील.
याशिवाय चिवरी पशुहत्या विरोधी आंदोलनात सहभाग घेऊन प्राण्यांवरील क्रूरतेविरोधात भूमिका घेण्यात आली. पंचायतराज जागृती मोहिमेद्वारे ग्रामसभांमध्ये लोकसहभाग वाढविण्याचा प्रयत्न झाला. लोकशाही केवळ मतदानापुरती मर्यादित न राहता निर्णय प्रक्रियेत नागरिकांचा सहभाग वाढणे ही लोकशाही बळकट होण्याची खूण असते. त्याचप्रमाणे पौष्टिक तृणधान्य अभियानाच्या माध्यमातून ज्वारी, बाजरीसारख्या पारंपरिक पिकांचे महत्त्व पटवून देण्यात आले. यामुळे शेतकऱ्यांमध्ये पर्यायी शेतीविषयी जागरूकता वाढली आणि आरोग्यदायी आहाराविषयीही जनजागृती झाली.
गेल्या अठ्ठावीसहून अधिक वर्षांपासून परिवर्तन सामाजिक संस्थेच्या माध्यमातून परंडा, कळंब, तुळजापूर आणि लोहारा तालुक्यात सातत्याने सुरू असलेले हे कार्य अनेक अर्थांनी महत्त्वाचे आहे. ग्रामीण भागात सामाजिक काम करताना प्रसिद्धीपेक्षा विश्वास मिळवणे कठीण असते. तो विश्वास त्यांनी लोकांमध्ये निर्माण केला. "भीमपुत्र आयडॉल २०२५" आणि राज्यस्तरीय व्यसनमुक्ती पुरस्कार यांसारखे सन्मान त्यांच्या कार्याची नोंद घेतात; मात्र त्याहून मोठा पुरस्कार म्हणजे समाजाने दिलेला स्वीकार आणि विश्वास होय.
आजच्या काळात समाजमाध्यमांवर आंदोलनांची भाषा मोठ्या प्रमाणावर दिसते; परंतु प्रत्यक्ष जमिनीवर काम करणाऱ्यांची संख्या कमी होताना दिसते. सामाजिक प्रश्नांवर प्रतिक्रिया देणे आणि त्या प्रश्नांवर दीर्घकालीन उपाययोजना उभारणे यात मोठा फरक आहे. मारुती बनसोडे यांच्या कार्यातून हा फरक स्पष्टपणे जाणवतो. त्यांनी केवळ चुकीच्या प्रथांना विरोध केला नाही, तर त्या सोडून बाहेर पडलेल्या व्यक्तींना नवजीवन दिले. शिक्षण, पुनर्वसन, समुपदेशन आणि स्वावलंबनाच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनाची शाश्वत वाट निर्माण केली.
तुळजापूर परिसराला एकेकाळी अंधश्रद्धेचे माहेरघर म्हणून ओळखले जात होते. त्याच परिसरात विज्ञानवादी विचार, बालहक्क, व्यसनमुक्ती, महिला सक्षमीकरण आणि लोकसहभागाची बीजे रुजविण्याचे काम झाले. हा बदल एका व्यक्तीचा नसून सामूहिक प्रयत्नांचा परिणाम आहे; मात्र त्या प्रयत्नांना दिशा देणाऱ्या कार्यकर्त्यांमध्ये मारुती बनसोडे यांचे नाव निश्चितपणे अग्रक्रमाने घ्यावे लागेल.
समाजपरिवर्तन ही अखंड चालणारी प्रक्रिया आहे. अजूनही अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता, बालहक्कांचे उल्लंघन आणि सामाजिक विषमता यांसारखी आव्हाने आपल्या समोर आहेत. मात्र एखादी व्यक्ती प्रामाणिकपणे आणि सातत्याने काम करत राहिली, तर बदल अशक्य नसतो, याचा विश्वास मारुती बनसोडे यांच्या कार्यातून मिळतो. आंदोलनातून जागृती, जागृतीतून कृती आणि कृतीतून टिकाऊ परिवर्तन घडविण्याची ही वाटचाल समाजासाठी प्रेरणादायी ठरावी, हीच अपेक्षा.
