श्री तुळजाभवानी शारदीय नवरात्र महोत्सवातील सीमोल्लंघन सोहळा – परंपरेचा नवा पुनर्जन्म

तुळजापूरचे श्रीक्षेत्र हे महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान. येथे दरवर्षी शारदीय नवरात्र महोत्सवाला विशेष धार्मिक, सामाजिक व सांस्कृतिक महत्त्व आहे. या नवरात्र उत्सवाची परंपरा हजारो वर्षांपूर्वीपासून सुरू आहे आणि त्यातील प्रत्येक घटक हा केवळ धार्मिक विधी नसून समाजजीवनातील एक सशक्त प्रतीक आहे. या परंपरेतील सर्वात महत्त्वाचा क्षण म्हणजे विजयादशमीला साजरा होणारा सीमोल्लंघन सोहळा. या वर्षी दि. २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी पहाटे हा सोहळा अत्यंत भक्तिभावाने आणि जल्लोषात पार पडला.

सीमोल्लंघन म्हणजे फक्त एका सीमा ओलांडण्याची प्रक्रिया नाही, तर हा भारतीय संस्कृतीतील विजय, पराक्रम आणि नव्या सुरुवातीचे द्योतक मानला जातो. दहा दिवसांच्या भक्तिमय वातावरणानंतर देवी स्वतः सिंहासन सोडून मंदिराबाहेर येते, ही श्रद्धा भाविकांच्या मनातील अढळ विश्वासाला अधिक बळकट करते. उगवत्या सूर्याच्या किरणांत, कुंकवाच्या उधळणीत आणि “आई राजा उदो-उदो”च्या गजरात तुळजाभवानीच्या पालखीने घेतलेली प्रदक्षिणा ही भक्तांच्या आयुष्यातील अविस्मरणीय घटना ठरते.

या सोहळ्याची खासियत म्हणजे देवीला १०८ साड्यांमध्ये गुंडाळून अहिल्यानगर (भिंगार) येथून येणाऱ्या मानाच्या पालखीतून प्रदक्षिणा काढली जाते. प्रदक्षिणेच्या दरम्यान पालखीला पिंपळाच्या पारावर टेकवून आरती केली जाते, ही परंपरा पिढ्यान् पिढ्या अबाधित राहिली आहे. या प्रक्रियेतून एक सामाजिक संदेश दडलेला आहे – श्रद्धा ही स्थिर नाही, ती वेळोवेळी समाजाशी संवाद साधत, गतिशीलपणे प्रकट होत राहते.

विजयादशमीच्या दिवशी सीमोल्लंघनानंतर देवी पौर्णिमेपर्यंत निद्रा अवस्थेत जाते, ही श्रद्धा भक्तांच्या मनातील शिस्त आणि परंपरेप्रती निष्ठा दृढ करते. हजारो भाविकांच्या गर्दीत झालेला हा सोहळा केवळ धार्मिकच नव्हे तर सांस्कृतिक ऐक्याचेही दर्शन घडवतो. ग्रामीण भागातील शेतकरी, शहरी भागातील भक्त, महिला, तरुण, बालक – सर्वजण देवीच्या दर्शनासाठी, सोहळ्यातील सहभागासाठी उत्साहाने हजेरी लावतात.

या सोहळ्याचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रशासन, मंदिर समिती, महंत परंपरा आणि स्थानिक लोकांचा समन्वय. यावर्षी आमदार तथा विश्वस्त राणाजगजितसिंह पाटील, जिल्हाधिकारी किर्ती किरण पुजार, पोलीस अधीक्षक श्रीमती रितू खोखर, अपर पोलीस अधीक्षक शफकत आमना, तहसीलदार, मंदिर संस्थानचे कर्मचारी तसेच महंत आणि पुजारी मंडळातील मान्यवर उपस्थित होते. यामुळे हा धार्मिक सोहळा शिस्तबद्धपणे, सुरक्षेच्या सर्व उपाययोजनांसह पार पडला. यातूनच परंपरा आणि प्रशासन यांची सांगड घालण्याची गरज प्रकर्षाने अधोरेखित होते.

आजच्या आधुनिक युगात धार्मिक परंपरा केवळ भाविकांची भावनिक आसक्ती नसून त्या पर्यटन, स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जडणघडण यांच्याशी थेट जोडल्या गेल्या आहेत. तुळजापूर नवरात्र महोत्सवामुळे स्थानिक पातळीवर हॉटेल व्यवसाय, वाहतूक सेवा, हस्तकला विक्री, फुलांचा आणि पूजेच्या साहित्याचा व्यापार यांना चालना मिळते. हजारो भाविकांची गर्दी हे स्थानिक विकासाचे एक माध्यम ठरते. त्यामुळे अशा सोहळ्यांकडे केवळ धार्मिक चष्म्यातून न पाहता त्यांचा सामाजिक-आर्थिक पैलूही लक्षात घेणे गरजेचे आहे.

सीमोल्लंघनाच्या या सोहळ्यातील एक गूढ संदेश आपल्या समाजाला प्रेरणा देतो. विजयादशमी ही दुष्टावर सद्गुणांचा विजय म्हणून साजरी केली जाते. याच दिवशी तुळजाभवानी देवी मंदिराबाहेर येऊन सीमोल्लंघन करते. हे सीमोल्लंघन म्हणजे फक्त भौगोलिक सीमांचे उल्लंघन नसून मानसिक व सामाजिक बंधनांच्या पलीकडे जाण्याचे प्रतीक आहे. अंधश्रद्धा, भेदभाव, जातिवाद, अन्याय यांसारख्या अडथळ्यांवर मात करून समाजाने नवीन अध्याय सुरू करावा, हा त्यामागील तात्त्विक आशय आहे.

संपूर्ण परिसर कुंकवाने लाल होतो, “आई राजा उदो-उदो”चे निनाद घुमतात आणि भक्तांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू झळकतात. या भावनांच्या लहरीत समाजातील सर्व स्तरातील लोक एकरूप होतात. याच क्षणी धार्मिकतेपलीकडे जाऊन एक सामाजिक एकात्मतेचे दर्शन घडते.

शेवटी असे म्हणावे लागेल की, तुळजापूरचा सीमोल्लंघन सोहळा हा केवळ धार्मिक विधी नसून एक जिवंत परंपरा आहे, जी आपल्या सांस्कृतिक वारशाचे आणि सामाजिक बांधिलकीचे दर्शन घडवते. २०२५ सालचा हा सोहळा पुन्हा एकदा महाराष्ट्राच्या अध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात नवचैतन्य निर्माण करणारा ठरला आहे.